School voor Creatieve Filosofie

Saskia van der Werff-Filosoof Email:creaschoolnl@gmail.com

Samen kijken naar kunst

Wat gebeurt er als je samen naar kunst kijkt?

Samen kijken naar kunst is een creatief-filosofische aanpak, waarmee mensen op een andere manier over een bepaald thema kunnen gaan nadenken. Het is een methode die goed ingezet kan worden als u op zoek bent naar nieuwe perspectieven om uit een vastgeroest patroon te kunnen stappen. Neem contact met mij op indien u geïnteresseerd bent in de mogelijkheden voor uw situatie.

We kunnen een probleem niet oplossen met de denkwijze die het heeft veroorzaakt. Alfred Einstein

Als mensen samen naar kunst kijken en met elkaar in gesprek gaan over wat ze zien, dan gebeurt er iets heel bijzonders. Mensen komen tot verrassende nieuwe inzichten over wat ze op een afbeelding kunnen ontdekken. Met elkaar zie je meer dan in je eentje. Maar het samen kijken naar kunst gaat om meer dan elkaar wijzen op wat je ziet. Het is de kunst zodanig anders te gaan kijken dat je ook anders gaat denken. Samen kijken naar kunst maakt een onderbelichte vorm van filosoferen zichtbaar: creatief filosoferen. Tijdens het creatieve filosoferen zet de filosoferende mens niet alleen zijn logische verstand aan het werk; verbeeldingskracht, waarnemingsvermogen en interpretatiekaders spelen mee en voeren afwisselend de boventoon.

Wanneer de verbeelding haar vleugels uitslaat, kan ze zichtbaar maken wat in ons hoofd leeft en nieuwe ervaringen geven en andere werelden ontdekken – een tocht ‘naar onbekende en toch op de een of andere manier herkenbare gebieden’ (Gerrit Kouwenaar).(uit Onno Zijlstra, Wat doet die rode vlek daar linksboven; Inleiding in de esthetica, pag 5)

Als we die ontdekkingsreis beginnen, komen de individuele interpretatiekaders die mensen met zich meedragen, met elkaar in contact. Die kaders zitten niet op onze neus als een makkelijk inwisselbare bril, nee, die kaders bevinden zich in ons denken. Bij een simpele vraag ‘Waaraan zie je dat deze figuur een kind zou kunnen zijn’, dan blijken die interpretatiekaders niet zo te verschillen. Maar leg maar eens uit waaraan je ziet dat een figuur, gezien op de rug, een man of een vrouw is. Dan blijkt die ene afbeelding op meerdere manieren te interpreteren. Dergelijke momenten maken duidelijk dat we veel meer zien dan we waarnemen. We ontdekken dat de achtergrondkennis die mensen bezitten, mede bepaalt hoe ze naar iets kijken en wat ze zien. Vaak interpreteren we zonder dat we er erg in hebben. Tijdens het kijken naar kunst worden we ons van die kaders bewust, waardoor we ze onder een kritische loupe kunnen leggen en zijn we in staat om anders te kijken én anders te gaan denken.

Om geraakt te kunnen worden door een kunstwerk, is het van belang dat je doordringt tot het kunstwerk. Zo krijgt het werk een indringende betekenis, die je niet meer loslaat. Met gerichte vragen ervaar je dat je kan doordringen tot het werk. Die ervaring verandert je manier van kijken en denken, je hebt andere ideeën dan eerst, schept ruimte voor filosofische vragen die kunstwerken oproepen en beantwoorden.

Op twee zondagen bezocht ik met twee groepjes cursisten de tentoonstelling ‘Kunst van het lachen’ in het Frans Hals museum. Figuur 1 laat mooi zien hoe dat gesprek plaatsvond: geconcentreerd kijkend naar het kunstwerk en niet naar elkaar. Een redelijk ongebruikelijke setting want is het niet zo dat de meeste filosofische gesprekken aan tafel plaatsvinden, elkaar aankijkend met niets tussen de sprekers in? Het kunstwerk fungeerde als tastbare manifestatie van de voor het creatieve filosoferen onontbeerlijke speelruimte, die tussen mensen gedurende het gesprek vorm krijgt. We bekeken in ongeveer twee uur drie kunstwerken in drie fasen: een fase van het kijken (Waaraan zie je dat?), een fase van bevragen (Welk antwoord geeft het kunstwerk op een vooraf bedachte vraag) en een fase van abstraheren (Wat kan je nog meer ontdekken als je door de bril van een filosoof kijkt?). Zo afgescheiden als ik het nu doe voorkomen, vonden deze fasen niet plaats. Het kijken was de rode draad gedurende ons creatief-filosofische gesprek. Tijdens elke fase ontdekten we weer iets nieuws in het kunstwerk en in ons denken: verrassend, speels onderzoekend, met ruimte voor twijfel en met veel humor.

Reflectie

De verhalen, die de twee groepen in het schilderij aantreffen, vertonen veel overeenkomsten. Toch zijn er opvallende verschillen. Deze verschillen vinden niet alleen tussen de twee groepen plaats maar ook binnen de groepen. Elke persoon neemt zijn eigen interpretatiekader mee, van waaruit zhij naar het kunstwerk kijkt. Wat viel op tijdens de drie fasen, waarlangs het gesprek zich ontvouwde:

Fase 1 Samen kijken: hoe langer mensen naar een kunstwerk kijken, hoe meer de aandacht verschuift van het algemene verhaal, dat elke groep erin aantreft, naar de details. De details leiden tot verschillende interpretaties. Deze verschillende zienswijzen kunnen er zelfs toe leiden dat het algemene verhaal een andere betekenis gaat krijgen.

Fase 2 Bevragen: Het was in het begin wat raar om een vraag te bedenken, waar het kunstwerk antwoord op zou moeten geven, zonder dat men het daadwerkelijke kunstwerk had gezien. ‘Hoe kan ik nu weten welke vraag het kunstwerk beantwoordt, als ik het niet heb gezien.’ Deze fase bleek goed te werken, omdat het in eerste instantie de verbeeldingskracht aansprak, en in tweede instantie het kritische denken van de deelnemers. Dat wat ze tijdens fase 1 hadden ontdekt, kreeg tijdens de tweede fase een verrassend kritische wending.

Fase 3 Definities: In het bekijken van het kunstwerk, door de ogen van een filosoof, kwamen de definities tot leven. De deelnemers kregen een goed zicht op de reikwijdte ervan en hun begrenzing.

Dan is het tot slot de vraag of er een verandering in het interpretatiekader van de persoon heeft plaatsgevonden.  Het was opmerkelijk met welk gemak de deelnemers zichzelf bevroegen/lieten bevragen als ze zich ervan bewust werden dat er iets niet klopte. Gelijk krijgen was niet zo aan de orde, de onderzoekende houding ontstond ongedwongen. Het staat buiten kijf dat de deelnemers anders naar de kunstwerken zijn gaan kijken, het is nog een open vraag of ze ook anders zijn gaan kijken. Wat denkt u zelf?

Het uitgebreide verslag met de kijkervaring kunt u hier nalezen: Samen kijken naar kunst>>

Over Saskia van der Werff

Filosoof, creatief denker, trainer, auteur

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht was geplaatst op 17 maart 2018 door in Praktijkervaringen en getagd als , , .

Nieuwsbrief

Klik hier om u aan te melden

Aantal bezoeken

  • 53.887 bezoeken

Publicatie Publieke bezinning

Mede redacteur en -auteur

Publicatie Socrates en Orunmila

Bewerker/Vertaler Afrikaanse filosofie

Translate this site

Publicatie Filosofische Vaardigheden

%d bloggers liken dit: