School voor Creatieve Filosofie

Saskia van der Werff-Filosoof Email:creaschoolnl@gmail.com

Het zijn de kleine dingen; Socratisch gesprek over geluk

Tijdens een socratisch gesprek denk je samen na over levensvragen. Je hoeft geen ingewikkelde of lange teksten van filosofen te lezen om je eigen wijsheid te ontdekken. Dat kan gewoon in een gesprek. Nou ja, gewoon… Een socratisch gesprek is eigenlijk verre van gewoon. Het is een traag gesprek, waarin details een cruciale rol spelen. Het ontdekken van je eigen wijsheid vindt niet plaats in een gezellig gesprek. Het vraagt om een gestructureerde aanpak.

Om die eigen wijsheid te kunnen ontdekken, zetten de gespreksdeelnemers een paar vaste stappen. Aan de hand van een gesprek over het thema geluk laat ik zien hoe zo’n gesprek vorm krijgt.

Kiezen van een onderzoeksvraag
Een socratisch gesprek begint met het vaststellen van een onderzoeksvraag. Dit is een belangrijke stap in het gesprek. Als er een paar deelnemers zijn die niets met het thema hebben, dan werkt het niet. Ze dwalen af, gaan een eigen onderzoekje doen, verliezen hun aandacht, voelen zich niet gehoord. Het prikkelen van nieuwsgierigheid is een goede indicatie voor voldoende betrokkenheid: ‘Hé, dat is een interessante vraag, daar wil ik verder over nadenken!’.  Daarnaast helpt een goede onderzoeksvraag om het gesprek richting te geven.

Tijdens het kiezen en aanscherpen van de onderzoeksvraag krijgen de deelnemers al een eerste binding met de kwestie.

Ik legde de deelnemers de volgende mogelijke onderzoeksvragen voor:

  1. Hoe kom je op een idee?
  2. Heeft het leven zin?
  3. Wat is geluk?

Na een stemmingsronde kozen de deelnemers voor vraag 3.

Een concrete ervaring
Een socratisch gesprek is niet mogelijk zonder een concrete ervaring. Het dwingt deelnemers om hun denken concreet te maken. Het helpt om te ontdekken, waarom je doet wat je doet.

Denkbeweging: Er klopt iets niet met de onderzoeksvraag
In het zoeken naar een concrete ervaring bij deze onderzoeksvraag, bracht één van de deelnemers meteen al een belangrijke ontdekking naar voren. “Geluk kan je op verschillende manieren opvatten. Als ik de loterij win, dan heb ik geluk. Is dat de vorm van geluk waar we naar op zoek zijn? Volgens mij niet.”

De overige deelnemers beaamden dat dat niet de opvatting van geluk is, die ze wilden onderzoeken. Welke opvatting wilden ze dan wel onderzoeken? Na enkele suggesties kwamen ze tot de ontdekking dat de onderzoeksvraag niet klopte. Ze scherpten de vraag aan.

Wat is geluk?  veranderden ze naar ‘Wat is gelukkig zijn?

Het denkspoor, waarlangs een onderzoek zich ontwikkelt, is nooit rechtlijnig. Denkbewegingen gaan regelmatig heen en weer tussen de vaste elementen van een socratisch gesprek. Toch maakt juist die vaste structuur van een socratisch gesprek afwijkingen makkelijk herkenbaar. Het is voor iedereen duidelijk waar het onderzoek zich bevindt en waarom deelnemers een denkbeweging terug maken.

Opnieuw de concrete ervaring
Een eerste voorbeeld kwam op tafel te liggen. ‘Op het moment dat ik de uitslag van mijn studiebegeleider ontving, was ik gelukkig.’ Het lastige van dit voorbeeld bleek al snel. De voorbeeldgever kon zich de details niet meer herinneren. Waar was hij? Wie waren er bij? Wanneer gebeurde het?  Ondanks dat enkele deelnemers het een goed voorbeeld vonden van ‘gelukkig zijn’ is het voor een onderzoek van belang dat de voorbeeldgever zich details kan herinneren. Die details kunnen namelijk cruciaal zijn voor het verdere onderzoek.

Een tweede voorbeeld was dermate recent, dat de voorbeeldgever zich de details nog goed kon herinneren. ‘Ik was dit weekend in de stad om wat boodschappen te doen. Ik liep van het station naar de stad toe. Het was prachtig weer, van dat typische herfstweer. Gevallen bladeren, geen zon, windstil. Toen ik langs een bakkerswinkel liep en de geur van versgebakken brood rook, voelde ik me lekker. Dat was voor mij een moment van gelukkig zijn.’

Denkbeweging: Instemming met het voorbeeld
Op de uitspraak van de voorbeeldgever, dat de geur van brood geluk opriep, reageerden enkele deelnemers verbaasd. ‘Hè, ik vind brood helemaal niet lekker ruiken, ik zou dan helemaal niet gelukkig zijn’. Wat voor de onderzoeksvraag geldt, gaat ook op voor de concrete ervaring. Als deelnemers zich niet in het voorbeeld kunnen verplaatsen, dan is het niet geschikt. Op de vraag ‘Kan je je voorstellen, dat de geur van brood voor een ander een gelukservaring kan zijn?’,  antwoordden ze bevestigend. Dat konden ze zich goed voorstellen. Zonder dit voorstellingsvermogen hadden de deelnemers op zoek moeten gaan naar een ander voorbeeld. Ze hervatten het gesprek.

Verheldering
Ik stelde de voorbeeldgever gedetailleerde vragen over deze situatie. Waar was hij precies? Hoe laat was het? Met wie was hij daar? Deze stap in het proces is heeft tot doel om de ervaring gemeenschappelijk te maken. Te weinig details kunnen ertoe leiden dat de deelnemers hun eigen interpretatie van de ervaring als uitgangspunt gaan nemen. Het zoeken naar belangrijke details kan zowel irritatie bij de voorbeeldgever opwekken als bij de luisteraars. Bij de voorbeeldgever lijkt zijn belevingswereld voor hem/haar vanzelfsprekend terwijl dat voor de luisteraars helemaal niet zo hoeft te zijn. Bij de luisteraars kunnen details irritatie opwekken omdat het ogenschijnlijk nergens toe leidt. Toch is het vestigen van de aandacht op details nodig om nieuwe gezichtspunten op een kwestie helder te krijgen. Zowel voor de voorbeeldgever als voor de luisteraars.

Denkbeweging: Irritatie bij deelnemers
In het precieze doorvragen op deze praktijkervaring, die zo simpel leek te zijn, ontstond er inderdaad bij deelnemers irritatie: ‘Ik weet het nu wel, die detailvragen van wanneer precies, hoe laat, met wie, kunnen we niet doorgaan?’

Dergelijke gevoelens van irritatie, die zich tijdens een gesprek kunnen voordoen, kunnen ervoor zorgen dat deelnemers hun open houding verliezen. Het kan ervoor zorgen dat de belangstelling om te luisteren afneemt of dat de deelnemer afstand neemt van het gesprek. Omdat dergelijke irritaties een obstakel in het gesprek kunnen zijn, is het van belang vast te stellen dat er irritatie is en hoe deze om te buigen is tot een zinvolle stap in het onderzoek.

  1. Het is voor een vruchtbaar onderzoek nodig dat deelnemers dergelijke momenten van ontmoediging en verwarring doormaken. Ze ontwikkelen er uithoudingsvermogen mee. Verwarring is een belangrijk element van een socratisch gesprek. Mensen gaan deze verwarring veelal uit de weg omdat het confronterend kan zijn en een gevoel van gezichtsverlies kan oproepen.
  2. Mensen zijn niet gewend om langzaam te denken. Wie te snel denkt, is niet in staat om nauwkeurig te luisteren. Tijd nemen om vragen te stellen in plaats van te snel te reageren is een houding, die hoort bij een filosofisch onderzoek. Door aandacht te vragen voor details komen deelnemers er achter dat ze nog helemaal niet weten wat een ander denkt, voelt en doet.
  3. De roep tot doorgaan, tot actie, kan een indicatie zijn dat daadkracht de overhand gaat nemen en dat het filosofische onderzoek naar de achtergrond verdwijnt. Maar hoe weet je wat je moet doen als niet helder is wat de ander belangrijk vindt? Daadkracht zonder onderzoek leidt vaak tot herhaling van zetten in de toekomst.

Denkbeweging: Irritatie bij voorbeeldgever
Niet alleen bij de deelnemers, ook bij de voorbeeldgever was op een bepaald moment irritatie aanwezig. Dat klonk ongeveer zo: ‘Ach, we hoeven het niet groter te maken dan wat het is. Het was eventjes een momentje van gelukkig zijn. Er zijn ook andere momenten van gelukkig zijn. Zoals…..’

Het geven van andere voorbeelden is een beweging die regelmatig in een socratisch gesprek voorkomt. Niet alleen de voorbeeldgever maar ook andere deelnemers hebben de behoefte hun uitspraken met nieuwe voorbeelden te illustreren. Praktische wijsheid is echter gericht op het begrijpen van één specifieke, concrete situatie en niet van meerdere situaties. Juist in de details van die ene situatie ligt het omslagpunt naar inzicht in principes. Hoe preciezer het detail in het moment, des te beter anderen zich in een situatie kunnen inleven om vervolgens algemene regels te kunnen ontdekken. Het is heel goed mogelijk dat in een andere situatie andere principes een belangrijke rol spelen. Praktische wijsheid is immers het vermogen om op het juiste moment het juiste te denken, te voelen en te doen. Dat juiste moment duurt vaak maar even.

Verdieping
De voorbeeldgever sloot het voorbeeld af door een antwoord te formuleren op de volgende vragen:

  1. Wat dacht je op het moment dat je dat brood rook? ‘Hé, ik voel me lekker’
  2. Wat voelde je op het moment dat je dat brood rook? ‘Ik voelde tijdloosheid, eigenlijk voelde ik niet iets specifieks.’
  3. Wat deed je op het moment dat je dat brood rook? ‘Ik liep door naar de winkelstraat’.

De overige deelnemers vroegen hierop door.

Vraag: Wist je op dat moment dat je gelukkig was?
Antwoord: Nee, daar dacht ik op dat moment niet aan.

Vraag: Ik begrijp tijdsloosheid niet zo. Wat bedoel je daarmee?
Antwoord: Ik bedoel daar mee, dat op dat moment mijn zorgen, angsten, verdriet en zo er even niet toe deden. Het was niet zozeer de afwezigheid van gevoelens maar het ging erom dat die gevoelens op dat moment niet belangrijk voor me waren.

Deze vragen en antwoorden riepen allerlei nieuwe vragen op. De deelnemers vroegen zich verschillende dingen af. De onderzoeksvraag ‘Wat is gelukkig zijn?’ dook de diepte in.
àKlopt dit? Is het mogelijk om gelukkig te zijn zonder dat je er op dat moment bewust van bent? Of is dat moment van gelukkig zijn voorbij op het moment dat je eraan denkt?
àIs gelukkig zijn een proces of een moment?
àZijn er verschillende vormen van gelukkig zijn?
àIs gelukkig zijn een kwestie van gevoel?

Voorlopig antwoord
Nadat de deelnemers zichzelf dezelfde vragen hadden voorgelegd (Wat zou jij denken, wat zou jij voelen, wat zou jij doen in die situatie en waarom) en in groepen hadden uitgewisseld, formuleerde iedereen een voorlopig antwoord op de vraag ‘Wat is gelukkig zijn’. Het leverde een rijke verbeelding van het thema op:

  • Bewustzijn van de positie waarin je verkeert
  • Het moment ervaren dat je denkt ‘meer heb ik niet nodig’ dat maakt het leven de moeite waard
  • Een emotioneel moment, trots, ik kan wel wat
  • Een ervaarmoment dat je krijgt (iets ruiken, iets horen, zien, voelen), realiseren dat je ‘iets gekregen’ hebt, waar een ander geen invloed op heeft (iets=niet gekocht of gemaakt)
  • Als het positieve domineert
  • In het moment ervaar ik voor mezelf een gevoel dat ik benoem als geluk, het is een interpretatie die ik aan dat moment geef
  • Een toestand waarin een combinatie van factoren je even kan laten zweven boven de stilstaande realiteit
  • Van jezelf houden
  • Elk besef van dagelijkse geluksmomenten maakt me nog gelukkiger
  • Het geborgen zijn
  • Een vrij en ontspannen gevoel waarbij negatieve gevoelens en invloeden afwezig zijn
  • Momenten van harmonie, tijdsloosheid en een stemming van acceptatie en berusting, besef van het is goed zo

Uit deze voorlopige antwoorden zijn leefregels te formuleren, zoals:

  1. Op het moment dat ik me realiseer dat ik niets meer nodig heb dan op dat moment aanwezig is, dan is er sprake van gelukkig zijn.
  2. Op het moment dat het positieve domineert, dan is er sprake van gelukkig zijn.
  3. Op het moment dat ik een situatie als een gelukkig moment benoem, dan is er sprake van gelukkig zijn.
  4. Op het moment dat ik van mezelf houd, dan is er sprake van gelukkig zijn.
  5. Op het moment dat de juiste factoren samenvallen, dan is er sprake van gelukkig zijn.

Deze leefregels vragen in sommige gevallen om nadere toelichting, zoals leefregel 4: Wat voor factoren moeten samenvallen? Of leefregel 3: Kan je elke denkbare situatie gelukkig noemen?

Essentie
Voor een volgende stap in een socratisch gesprek, het rechtvaardigen van deze leefregels, was geen tijd meer. De deelnemers sloten het onderzoek af door een essentie uit de voorlopige antwoorden te halen.

Gelukkig zijn heeft te maken met een positief moment, met geluksbesef, veelzijdigheid, van jezelf houden en vrij zijn.

Reflectie
Deze essenties kunnen de indruk wekken, dat een socratisch gesprek slechts de bekende weg volgt. Logisch toch, dat geluk een positief moment is, dat vrijheid en liefde erin een grote rol spelen. Toch is die vanzelfsprekendheid schijn. De essenties hebben hun waarde omdat ze in het licht staan van een onderzoeksvraag, die tot leven is gebracht in een concrete situatie. Omdat die essenties hecht verbonden zijn met een moment in het dagelijkse leven, hebben ze een diepere betekenis gekregen.

Tevens lijkt de opbrengst van zo’n onderzoek heel erg magertjes. Echter, aan die opbrengst is niet te zien welke banden deelnemers tijdens het gesprek hebben aangeknoopt. De opvatting van Socrates, dat zelfkennis leidt tot het goede leven in een gemeenschap, heeft hier alles mee te maken.

Het denken gaat door
Een socratisch gesprek is een tussenstation in het denken van de deelnemers. Elk gesprek scherpt eerdere gedachtes aan en zet een nieuwe denkbeweging in gang. Ter illustratie van hoe dit denken voort blijft gaan, vertellen enkele deelnemers hoe het hen is vergaan na afloop van het gesprek:

Deelnemer: ‘Als ik het verslag van het gesprek lees, word ik weer blij. Dat komt omdat ik merk hoe ik in zo’n gesprek mijn eigen wijsheid en mijn denken opmerk, ik realiseer me dat ik er mag zijn. In mijn puberteit zei mijn moeder, terwijl ik zat ‘ga wat nuttigs doen’ (huishouden).  en toen dacht ik al, ik doe al wat nuttigs, want ik denk. Maar toen was ik te jong omdat te begrijpen.’

Deelnemer: ‘Mijn voorlopige antwoord op de vraag ‘Wat is gelukkig zijn?’ was dat je je bewust moet zijn van de positie waarin je verkeert. Op zich klopt het wel dat je je bewust moet zijn van de positie waarin je verkeert, om verbeteringen in je situatie aan te kunnen brengen. Maar een verbeterde situatie hoeft helemaal niet tot gelukkig zijn te leiden. Ik realiseer me dat mijn eerste antwoord natuurlijk niet juist is. Ik werd na afloop van het gesprek midden in de nacht wakker en vond mijn antwoord: “Gelukkig zijn is de positieve balans van je overwinningen en nederlagen”. Dit klopt veel beter. Of toch niet? Balans is denk ik niet het juiste woord, misschien is bewustzijn of interpretatie beter. Daar ga ik nog verder over nadenken…..’

Deelnemer: ‘Ik denk dat het volgen van de bekende weg erg belang is bij het praktisch filosoferen. Daarmee bedoel ik dat je op een andere manier leert luisteren, denken en waarde geven aan een vraag. Ook ik denk verder als ik het verslag lees. Bijvoorbeeld, die leefregels, zou je die kunnen omdraaien? Als ik de eerste leefregel ‘als ik niets meer nodig heb dan is er sprake van gelukkig zijn’ omdraai naar ‘als ik nog iets nodig heb dan is er sprake van ongelukkig zijn’.  Ik vraag me dat af. Ik kan me heel goed voorstellen dat ik wel eens iets nodig heb zonder dat ik daar dan ongelukkig van word. Of de tweede leefregel veranderen naar ‘als het negatieve domineert dan is er sprak van ongelukkig zijn’.  Ik zie dat niet zo. Waarom dan wel als het positieve domineert? Hoe zit dat eigenlijk met die leefregels?’

Wat de deelnemers aan het gesprek laten zien, is wat er allemaal nog had kunnen gebeuren als we meer tijd hadden gehad. Wat het kritisch onderzoeken van die eerste voorlopige antwoorden had kunnen opleveren. Wellicht dat we er achter waren gekomen dat sommige antwoorden nog helemaal niets zeggen over gelukkig zijn maar over iets anders. Deze constateringen zijn achteraf door mij als gespreksbegeleider makkelijk uit te schrijven. Dat heb ik niet gedaan. Waar de kracht van een socratisch gesprek in zit is dat de persoon, die dat antwoord heeft gegeven, er zelf achter komt wat er nog niet klopt aan het voorlopige antwoord. En niet dat de gespreksbegeleider dat op een presenteerschaaltje aanreikt.

Een niet onderzocht leven….

…is volgens Socrates niet de moeite van het leven waard. Als je het vraag- en antwoordenspel van Socrates beoefent, dan zorg je goed voor jezelf en draag je bij aan het goede leven in een samenleving. Dat lijkt mij zonder meer de moeite waard.

Advertenties

Over Saskia van der Werff

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht was geplaatst op 16 november 2016 door in Praktijkervaringen en getagd als , , .

Publicaties

Filosofie&Praktijk Filosofisch Spel

Bewerker/Vertaler Afrikaanse filosofie

Mede redacteur en -auteur

Nieuwsbrief

Klik op het logo om u voor onze nieuwsbrief op te geven

%d bloggers liken dit: