School voor Creatieve Filosofie

Saskia van der Werff-Filosoof Email:creaschoolnl@gmail.com

Integriteit: van kwetsbaar naar weerbaar?

Tijdens een opdracht voor een overheidsinstelling over integriteit viel mij het begrippenpaar Kwetsbaar en Weerbaar op.  Ik trof het in steeds meer beleidsstukken, handreikingen en gedragscodes aan. De relatie met integriteit is in die documenten heel vanzelfsprekend. Het vanzelfsprekende is dat een kwetsbaar iets (persoon of instelling) gevoelig is voor integriteitsbreuken en een weerbaar iets (persoon of instelling) deze gevoeligheid heeft overwonnen. Welke aannames dragen deze vanzelfsprekendheid?

Voordat ik inga op deze vraag sta ik eerst stil bij de manier waarop deze vanzelfsprekendheid in de documenten naar voren komt. De volgende citaten geven een idee hoe kwetsbaar en weerbaar een rol zijn gaan spelen in het integriteitsdiscours:

  • Handboek Integriteitsonderzoek, Ministerie Binnenlandse zaken (2003): ‘Dit handboek biedt u een methode om de weerbaarheid van de organisatie tegen een aantasting van, of aanvallen op de integriteit te vergroten. Het handboek is vooral een preventief instrument waarmee u – vanuit het oogpunt van integriteit – de meest structurele kwetsbaarheden binnen uw organisatie in kaart kunt brengen. Vergis u niet! Iedere overheidsorganisatie is kwetsbaar. Daarom beveelt dit handboek u diverse maatregelen aan die de integriteit kunnen bevorderen.’
  • Memorie van toelichting op wetswijziging Ambtenarenwet (2006): ‘Een betrouwbare overheid vereist een volstrekt integere organisatie. Integriteit omvat meer dan gedragsregels en een code. Te denken valt onder meer aan activiteiten omtrent bewustwording van integriteitsrisico’s, het vaststellen van kwetsbare plekken binnen de organisatie en het kunnen omgaan met integriteitsaantastingen en vermoedens daarvan.’
  • Modelaanpak Basisnormen integriteit openbaar bestuur (2006): ‘De integriteit van de Nederlandse overheid is van een hoog niveau. Maar voor zelfgenoegzaamheid is geen plaats. Alertheid is altijd geboden. De overheid moet zich blijven wapenen tegen mogelijke schendingen van de integriteit. De organisatie verricht vanuit integriteitsoogpunt binnen de organisatie of binnen onderdelen daarvan periodiek onderzoek naar kwetsbare handelingen, functies en processen. Een dergelijk onderzoek richt zich op zogenaamde kwetsbaarheden die in de organisatie besloten liggen (risico-analyse). Het gaat dan om welke kwetsbare handelingen worden verricht en welke organisatorische kwetsbaarheden er zijn. Kwetsbaar wordt hier bedoeld in de zin van ‘het risico op mogelijke integriteitsinbreuken’.
  • Handreiking Kwetsbare functies, BIOS (2010): ‘In iedere organisatie doen zich integriteitsrisico’s voor. Soms leidt dat zelfs tot integriteitsinbreuken. Een deel daarvan is te voorkomen door de weerbaarheid van de organisatie te verhogen. Dat kan op verschillende manieren en niveaus. Om de aandacht voor de integriteit en de weerbaarheid van de openbare sector te bevorderen, heeft de wetgever wetgeving vastgesteld.
  • Integriteit in ontwikkeling, Rapport iov Min BZK (2014) ‘Integriteit is deels contextafhankelijk en de eisen aan integriteit kunnen verschillen per organisatie en per persoon. Er bestaat een grijs gebied waarbinnen de scheidslijn tussen integer en niet-integer handelen minder helder is. Het openbaar bestuur wordt kwetsbaarder als een gevolg van ontwikkelingen en trends maar deze gevolgen hoeven zich niet voor te doen. Het is daarom beter te spreken over kwetsbaarheden dan risico’s.’

Wat uit deze citaten als vanzelfsprekend naar voren komt, is dat kwetsbaarheid onwenselijk is. Een overheid behoort zijn kwetsbaarheden onder ogen te zien en zoveel als mogelijk te voorkomen.  Weerbaarheid is de situatie dat de overheid bestand is tegen de aanvallen van buitenaf en verleidingen van binnenuit. Integriteit is niet gebaat bij kwetsbaarheid en integriteit floreert bij weerbaarheid. Klinkt heel plausibel en logisch. Maar is het ook vanzelfsprekend?

Aanname 1: De tegenhanger van integriteit is kwetsbaarheid
Integriteit is geen neutraal begrip, omdat het verbonden is met een idee van het goede. Een integere persoon handelt juist en streeft het goede voor anderen na. Een integer persoon laat zich niet verleiden door verlokkingen, is onkreukbaar. Niemand zal zich beledigd voelen als hij voor ‘integer mens’ uitgemaakt wordt. Het is een compliment en zeker geen belediging.

Als integriteit een begrip is dat verbonden is met het goede , dan moet er ook een tegenhanger zijn die het slechte, het kwade omvat. Deze tegenhanger is kwetsbaarheid. Een kwetsbare persoon is manipuleerbaar, omdat er een een barrière is weggevallen, die beschermt tegen kwade neigingen. Is het terecht om kwetsbaar tegenover integer te plaatsen? Deze aanname is alleen terecht als kwetsbaarheid inderdaad zo’n onwenselijke toestand is.

Aanname 2: Kwetsbaarheid is onwenselijk
Als kwetsbaarheid de tegenhanger van integriteit is, dus slecht en onwenselijk, dan volgt hieruit dat een integere overheid gebaat is bij het vermijden van kwetsbare situaties. Want kwetsbaar=slecht, onwenselijk en integer=goed, wenselijk. Klopt dit?

Natuurlijk klopt dit niet. Deze aanname gaat voorbij aan de nuance van kwetsbaarheid. Kwetsbaarheid is namelijk meer dan een vorm van zwakte. Onderstaande figuur laat zien dat kwetsbaarheid een rijk begrip is, dat zowel positieve als negatieve betekenissen toelaat. Een kwetsbaar iemand is gevoelig, broos, weerloos.  Het vraagt om moed en openheid om je kwetsbaar op te stellen. In positieve zin komt kwetsbaarheid voor de dag als een noodzakelijke voorwaarde voor integriteit. Het streven om kwetsbaarheid op te heffen zou dan wel eens de doodsteek voor integriteit kunnen zijn. kwetsbaar

Aanname 3: Weerbaarheid is mogelijk
Bovenstaande citaten laten zien dat bepaalde barrières een persoon of een situatie weerbaar maken tegen mogelijke integriteitsschendingen, zoals corruptie, fraude, lekken van informatie of belangenverstrengeling. Het is van belang om die maatregelen te treffen, die barrières opwerpen tegen de natuurlijke kwade neigingen van mensen.

Het is nog maar de vraag of mensen van nature geneigd zijn tot het kwade en gericht op eigenbelang? Daarnaast zijn er vragen te zetten bij de mogelijkheid om die wenselijke eindtoestand te bereiken. Is de toekomst wel op die manier maakbaar?  Het zou zomaar kunnen dat we niet in een maakbare wereld leven maar in een werkelijkheid waar toeval en (on)gelukkige samenloop van omstandigheden alledaagse praktijk zijn. Als toeval de klok slaat, dan stoten we elke keer onze neus, omdat die barrières ons het zicht op de dagelijkse weerbarstige praktijk ontnemen.

Wat blijft er over van het begrippenpaar kwetsbaar-weerbaar als kwetsbaarheid wenselijk is en weerbaarheid een utopie? Waar het begrippenpaar ons vooral op wijst, is dat er in het hier en nu grenzen liggen tussen integer en niet-integer handelen. Deze grenzen zijn niet uit de hemel komen vallen maar zijn door mensen daar precies op die plek neergelegd en niet ergens anders. Niet zozeer om de indringers van je erf te weren, maar vooral om iets te markeren dat anders onzichtbaar zou blijven. Iets wat van waarde is en dat om bescherming vraagt.  Want vergis u niet!  Iedere overheidsorganisatie is kwetsbaar. Gelukkig maar.

‘Alles van waarde is weerloos’ Lucebert

Advertenties

Over Saskia van der Werff

Filosoof, creatief denker, trainer, auteur

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

Over Saskia van der Werff


Filosoof Docent Schrijver

Volg School voor Creatieve Filosofie

Aantal bezoeken

  • 49,623 bezoeken
Advertenties

Publicaties

Filosofie&Praktijk Filosofisch Spel

Bewerker/Vertaler Afrikaanse filosofie

Mede redacteur en -auteur

Translate this site

Nieuwsbrief

Klik op het logo om u voor onze nieuwsberichten op te geven.

%d bloggers liken dit: