School voor Creatieve Filosofie

Saskia van der Werff-Filosoof Email:creaschoolnl@gmail.com

Een dementerende vrouw gelukkig maken; Impressie van een moreel-verbeeldingsgesprek

‘Mevrouw de Beer krijgt een knuffel van verpleegkundige Elsje. Het zou kunnen dat ze er blij van wordt maar het zou ook kunnen dat ze denkt “Wat moet ik met dat ding?” We weten het niet zeker.’

We startten dit moreel beraad met het selecteren van een afbeelding. Nadat we even de tijd hadden genomen om naar de afbeelding te kijken, vroegen we ons af wat er op de afbeelding gebeurde. Een intrigerend moreel beraad ontvouwde zich.

Morele verbeelding
Tijdens deze gespreksvorm kijken we op een kritische manier naar een afbeelding. Dit stelt in staat om verder te denken dan het vanzelfsprekende. Morele verbeeldingskracht geeft de ruimte om een morele kwestie van verschillende, wellicht niet eerder belichte kanten te beschouwen. De rol van de gespreksbegeleider is faciliteren van kritisch kijken. Een paar gespreksfragmenten uit deze fase van het gesprek:

(Fragment 1-een eerste indruk)
Deelnemer: Ik zie dat een oude mevrouw een knuffel van een andere mevrouw krijgt.
Gespreksbegeleider: Waaraan zie je dat dit een knuffel zou kunnen zijn?
Deelnemer:  Het is gemaakt van stof, en de oude mevrouw drukt haar neus er tegen aan alsof ze het wil gaan knuffelen.

(Fragment 2-de ruimte op de achtergrond)
Deelnemer: De plaats waar de vrouw zit is een wat klinische omgeving, het is geen huiskamer.
Gespreksbegeleider: Je maakt een opmerking over de sfeer van de ruimte waarin de twee figuren zich bevinden, je noemt het een klinische omgeving. Waaraan zie je dat het een klinische omgeving zou kunnen zijn?
Deelnemer: Ik zie dat aan het blauwe zeil op de grond en de grote tafels met houten stoelen op de achtergrond. Ik denk dat het een gemeenschappelijke ruimte in een zorginstelling is.

(Fragment 3-aanwezig en afwezig)
Deelnemer: Ik denk ook niet dat het een huiskamer is. Volgens mij zijn er meer mensen in de ruimte aanwezig dan er op de foto staan.
Gespreksbegeleider: Je sluit aan bij het idee dat het een gemeenschappelijke ruimte zou kunnen zijn. Je voegt eraan toe dat er meerdere mensen in de ruimte aanwezig zouden kunnen zijn. Waaraan zie je dat?
Deelnemer: Ik zie dat aan die ene stoel, rechts in de bovenhoek. Die staat niet recht aangeschoven, die staat een beetje scheef, alsof er net nog iemand op gezeten heeft.

(Fragment 3-relatie tussen de twee figuren)
Deelnemer: Ik denk dat deze mevrouw, ik noem haar mevrouw De Beer, vandaag jarig is. Ze heeft net die knuffel als verjaardagscadeautje gekregen.
Gespreksbegeleider: Je brengt een nieuw idee naar voren over wat er op deze afbeelding gebeurt. Waaraan zie je dat ze jarig zou kunnen zijn?
Deelnemer: Haar haar zit netjes, ze heeft speciaal voor vandaag haar mooiste trui aangetrokken, ze heeft ook een mooie halsketting om.
Ander deelnemer: Ik denk niet dat ze jarig is. Ik zie geen slingers, ik zie geen visite en ik zie ook geen verjaardagstaart. Nee, ik denk dat die andere mevrouw een verpleegkundige is, die net die knuffel heeft gegeven en dat ze blij is met de reactie van mevrouw De Beer.
Gespreksbegeleider: Je brengt een nieuw idee naar voren dat gaat over de relatie tussen deze twee figuren. Je denkt dat de mevrouw op de achtergrond de verpleegkundige van mevrouw de Beer zou kunnen zijn en dat ze blij is met haar reactie. Waaraan zie je dat zij een verpleegkundige zou kunnen zijn?
Deelnemer: Mevrouw de Beer zit in iets wat op een rolstoel lijkt en aan haar strakke gezicht zie je dat er iets niet met haar in orde is. De verpleegkundige, Elsje, is blij om te zien hoe mevrouw de Beer op de zeehond reageert.

(Fragment 4-gemoedstoestand oude vrouw)
Deelnemer: Ik twijfel eraan of mevrouw De Beer zo gelukkig is met die zeehond. Volgens mij voelt ze zich ongemakkelijk.
Gespreksbegeleider: Je maakt een opmerking over de gemoedstoestand van mevrouw De Beer en je betwijfelt of zij positief op de knuffel reageert. Waaraan zie je dat zij zich ongemakkelijk zou kunnen voelen?
Deelnemer: Ik zie dat aan haar rechterhand. Dat is een vuist, ze houdt er de zeehond niet mee vast. Het lijkt alsof ze die zeehond helemaal niet wil vastpakken. Ik zie dat ook aan haar strakke gezichtsuitdrukking. Het zou net zo goed toeval kunnen zijn dat zij met haar neus de zeehond aanraakt.

Reflectie op de stap morele verbeelding
We sloten deze stap af  door stil te staan bij wat er gebeurt als je langdurig naar een afbeelding kijkt. Enkele aspecten van kritisch kijken kwamen erin naar voren:

  • Je ziet heel veel niet over wat wel van belang is, het blijft gissen
  • We gaan verhalen bedenken waardoor de afbeelding tot leven komt
  • Er zouden heel veel dingen mogelijk kunnen zijn
  • Hoe langer je ernaar kijkt, hoe meer ideeën je krijgt over wat er aan de hand zou kunnen zijn
  • De ideeën van anderen zetten me aan tot beter kijken en brengen ook nieuwe gedachtes naar voren
  • Iedereen interpreteert zo’n afbeelding anders
  • De tijdsduur geeft ruimte voor nieuwe ideeën
  • Details gaan me opvallen en gaan een belangrijk rol spelen in het verhaal
  • Als er iemand anders bij ons gesprek aanwezig zou zijn, dan zou het gesprek een heel andere wending kunnen krijgen

Moreel oordeel
Op deze afbeelding stond volgens de deelnemers de handeling: ‘Verpleegkundige Elsje geeft een zeehond om mevrouw de Beer te activeren en een geluksmoment te brengen’.  De deelnemers vonden deze handeling overwegend moreel acceptabel met de volgende argumenten:

  • Ik vertrouw erop dat de verpleegkundige dit met een positieve instelling doet
  • Het maakt mevrouw de Beer blij waardoor dit een zonnetje op haar dag is
  • Het is juist om andere mensen proberen te steunen
  • Je moet altijd uitproberen hoe je een ander gelukkig kan maken
  • Het is goed als mensen mentaal opleven
  • Als de patiënt er troost aan ontleent is het in orde
  • Een behandeling is goed als hij succesvol is

Er viel ook het oordeel dat deze handeling moreel onacceptabel is met het argument dat het helemaal niet zeker is of mevrouw De Beer dit wel wil. Het zou kunnen dat ze dit een verplichting vindt en het is niet juist om mensen te dwingen. Daarnaast speelde het argument dat speelgoed niet bedoeld is voor volwassenen, het laten spelen met kinderspeelgoed brengt mensen terug in de tijd en ontneemt hen hun menselijke waardigheid als volwassen persoon.

Niet langer volwassen maar zeker ook geen kind
Terwijl er in het maatschappelijke debat rondom dementie en levensbeëindiging de vraag centraal lijkt te staan, wanneer iemand ondraaglijk leidt, verdiepte zich dit morele beraad zich rond de vraag ‘Wat is gelukkig zijn’  in een fase, waarin we niet op gebruikelijke volwassen wijze met elkaar kunnen communiceren. Dementerende mensen kunnen niet langer eenduidig uitdrukking geven aan hun gedachten, hun gemoedstoestand, hun verlangens. Hoe kunnen we dan weten of de ander gelukkig is? Het lijkt ons aan criteria te ontbreken wat geluk in deze levensfase inhoudt. Is geluk door alle levensfases heen hetzelfde? Is een kind op dezelfde manier gelukkig als een volwassenen of een dementerende? Zijn hier andere criteria voor geluk op zijn plaats?

We sloten dit morele beraad af met de volgende reflecties:

  • Het is waardevol om je te verplaatsen in andermans gedachten
  • Het is van belang om goed te doen aan een ander met respect en zonder dwang
  • Wie of wat is de andere mens?
  • Alle voors en tegens afwegen
  • Goed kijken naar hoe je de ander dient
  • Heeft de ene mens het recht de ander te bevoogden?

Het is zinnig om een kwestie uit te rafelen omdat er dan andere, onverwachte perspectieven naar boven komen, die een nieuw licht op een kwestie laten schijnen. Deelnemer Morele Verbeelding

Over Saskia van der Werff

Filosoof, creatief denker, trainer, auteur

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Nieuwsbrief

Klik hier om u aan te melden

Aantal bezoeken

  • 53.887 bezoeken

Publicatie Publieke bezinning

Mede redacteur en -auteur

Publicatie Socrates en Orunmila

Bewerker/Vertaler Afrikaanse filosofie

Translate this site

Publicatie Filosofische Vaardigheden

%d bloggers liken dit: