School voor Creatieve Filosofie

Saskia van der Werff-Filosoof Email:creaschoolnl@gmail.com

Een romantisch cadeautje; Socratisch gesprek over toeval

toeval romantiekHangen we van toeval aan elkaar of valt toeval altijd weer tegen? Het start van het Socratische gesprek over toeval begon met uiteenlopende uitspraken. Juist door de onvoorspelbaarheid van het toeval laten we liever niets regelen door het toeval. Maar hebben we dat eigenlijk wel in de hand. Valt toeval ons niet toe als een romantisch cadeautje, wat we alleen nog maar hoeven uit te pakken?

Drie betekenissen

Een gesprek over toeval leidt al snel tot verwarring. Het lijkt wel of de gespreksdeelnemers langs elkaar heen praten en steeds meer tegenover elkaar komen te staan. Een eerste verwarring toonde zich rond de betekenis van toeval. Grofweg zijn er drie betekenissen van toeval te geven:

  1. Accidenteel (accidens): deze betekenis verwijst naar bijkomstige, niet-essentiële eigenschappen van dingen. Deze eigenschappen zijn toevallig, zoals hoe lang je wordt, welke kleur ogen je hebt, hoe hoog een boom groeit. We danken onze individuele verscheidenheid aan deze toevallige eigenschappen. In essentie zijn we allemaal gelijk.
  2. Contingent (contingens): deze betekenis verwijst naar al die situaties die mogelijk zijn, die niet noodzakelijk zijn. Het is toevallig omdat het ook anders had kunnen zijn. Ik ben aan het fietsen en ik sta voor een kruispunt; er komen vijf auto’s voorbij, maar als ik iets harder had gefietst, dan waren het er maar 2 geweest; of 1. Ik koop een pak melk en als ik thuiskom zie ik pas dat het lekt; ik had ook een andere pak kunnen kopen dat niet lek was.  Zodra zich een situatie voltrekt, wordt de weg naar alle andere mogelijkheden afgesloten en gaat verloren in de tijd. Contingentie maakt het handelen mogelijk, het biedt ons een speelruimte aan mogelijkheden.
  3. Door het lot bepaald (fortuna): deze betekenis verwijst naar het bestaan van een hogere macht, een Vrouwe Fortuna die op onvoorspelbare wijze ons leven beïnvloedt. Toeval zorgt ervoor dat we geen invloed hebben op wat er met ons gebeurt. We kunnen er alleen maar zo wijs en rustig mogelijk op reageren.

Tijdens dit Socratische gesprek kwamen de verschillende betekenissen tot leven in uitspraken. Het accidentele  in de uitspraak: ‘Toevallige ontmoetingen zijn vaak plezierig’.  Het contingente in de uitspraak: ‘Ik ben bang van toeval omdat kan blijken dat ik de verkeerde beslissing neem’.  En Vrouwe Fortuna in uitspraken als: ‘Ik laat niets regelen door het toeval’,  ‘Ik volg mijn weg naar het lot en dan valt het altijd weer tegen’ en ‘Ik geloof er niet in, het onverwachte valt niet in de logica van mijn leven’.

Onze houding

Het is nog maar de vraag of toeval bestaat. Als alles wat wij doen door de wetten der natuur en ons DNA wordt bepaald, dan bestaat er geen toeval. Toch overkomen ons dingen, die onverwacht zijn. We hebben dan eigenlijk onvoldoende kennis van de wetten, die ons beheersen. Als daarentegen alles wat wij doen door een hogere macht is bepaald, dan bestaat toeval ook niet. In dat geval hebben we onvoldoende kennis van de hogere macht, doorgronden we die hogere macht niet. Wat we geloven bepaalt hoe we met toeval omgaan. In de Griekse cultuur temden we onze grootste angsten door ons als helden op te stellen; de heroïsche tragedies van Homerus verhalen over deze houding. Tijdens de hoogtijdagen van de Griekse klassieke filosofie geloofden we dat met het vergroten van kennis het noodlot buiten de deur konden houden. In de Middeleeuwen stierf het noodlot door het christelijke geloof. De voorzienigheid van God kent geen ruimte voor toeval. In de moderne tijd streven we naar wetenschappelijke kennis over natuurwetten, die ook geen plaats toekent aan toeval. In onze huidige tijd zijn we de romantische kant van het toeval aan het ontdekken. Toeval is leuk! Toeval is plezierig! Toeval brengt ons fortuin! De keerzijde van het noodlot is de romantiek van het toeval. Het toeval maakt ons duidelijk dat we geen robots maar menselijk zijn.

De wending van noodlot naar romantiek gebeurde wonderbaarlijk genoeg ook tijdens het gesprek. Want toeval is soms een cadeautje, soms vergezelt het ons op ons levenspad en dan weer verstoort het onze doelgerichtheid. Toeval geeft ruimte aan groei en het kan ook woekeren tot willekeur. Toeval heeft ruimte nodig om tot bloei te komen. En dan valt het ons toe als een romantisch cadeautje.

Nooit kunnen we wat we toeval noemen afsluiten. Dat wat heerlijk of verschrikkelijk is voor ons leven lijkt altijd door de deur van het toeval binnen te treden. Dilthey

Meer weten over de door ons gebruikte Praktijkwijzer Illussieonderzoek, kijk dan op pagina 24 van het Socratisch Menu

Advertenties

Over Saskia van der Werff

Filosoof, creatief denker, trainer, auteur

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht was geplaatst op 4 februari 2014 door in Praktijkervaringen en getagd als , , , , , .

Over Saskia van der Werff


Filosoof Docent Schrijver

Volg School voor Creatieve Filosofie

Aantal bezoeken

  • 50,412 bezoeken
Advertenties

Publicaties

Filosofie&Praktijk Filosofisch Spel

Bewerker/Vertaler Afrikaanse filosofie

Mede redacteur en -auteur

Translate this site

Nieuwsbrief

Klik op het logo om u voor onze nieuwsberichten op te geven.

%d bloggers liken dit: